Lumaktaw sa nilalaman
Wavy dark green leaves filling the whole frame

Folio II · Herbaryo ng hapag

Dahon at Butil

Moringa · Basella · Ipomoea · Vigna · Phaseolus · Cicer

Pitong madahong gulay at anim na butil, isa-isang inilarawan: ano ang karaniwang dala nila, paano sila nililinis at niluluto, at saan sila bagay sa lutong Pilipino. Ito ang sangguniang pahina ng herbaryo.

Mga pahina ng dahon

Pitong dahon, isa-isang tala

Sa gilid ng bawat tala ang pangalang Latin, gaya sa tunay na herbaryo. Sa gitna ang dapat malaman ng nagluluto. Ang mga sustansyang binanggit ay karaniwang nilalaman ng gulay; nagbabago ang dami ayon sa lupa, panahon at paraan ng pagluluto.

Moringa oleifera

Malunggay

Maliliit na dahon sa manipis na sanga, madalas tumutubo sa bakuran. Naglalaman ng bitamina C, calcium, iron at carotenoids. Idagdag sa tinola, munggo o sopas sa huling isa o dalawang minuto para hindi malanta nang husto.

Bagay sa: tinola, ginisang munggo, pandesal na may malunggay

Basella alba

Alugbati

Makapal at bahagyang madulas na dahon na may lilang tangkay sa ilang uri. May folate, magnesium at bitamina A. Ang madulas na katas nito ay nagpapalapot nang kaunti sa sabaw.

Bagay sa: laswa, sinabawang isda, ginisang alugbati sa bawang

Ipomoea aquatica

Kangkong

Guwang na tangkay at mahahabang dahon; isa sa pinakamurang gulay sa palengke. May potassium, fiber at bitamina A. Hugasang mabuti sa umaagos na tubig dahil madalas itong tumutubo sa basang lupa.

Bagay sa: adobong kangkong, sinigang, blanched na may kamatis at sibuyas

Brassica rapa subsp. chinensis

Pechay

Malutong na puting tangkay at malapad na berdeng dahon. May folate, bitamina K at calcium, at nitrate na karaniwan sa madahong gulay. Lutuin muna ang tangkay, saka idagdag ang dahon.

Bagay sa: nilaga, ginisang pechay, pansit na maraming gulay

Corchorus olitorius

Saluyot

Paborito sa Ilocos at sa mga lutong dinengdeng. Madulas kapag naluto, na nagbibigay ng kakaibang lapot sa sabaw. May carotenoids, iron at fiber.

Bagay sa: dinengdeng, saluyot na may labong, bulanglang

Ipomoea batatas

Talbos ng kamote

Ang malalambot na dulo ng halamang kamote. Mabilis tumubo kahit sa paso. May potassium, bitamina A at fiber. Pinakamasarap kapag bagong pitas at mabilis lang na nilaga.

Bagay sa: ensaladang talbos, sinabawang talbos, kasama ng inihaw na isda

Spinacia oleracea

Spinach

Hindi kasingdali makita sa lahat ng palengke, pero karaniwan na sa mga supermarket. May folate, magnesium at nitrate. Mataas din sa oxalate, kaya basahin ang paalala sa seksyon ng kaligtasan.

Bagay sa: omelet na may spinach, ginisang spinach sa bawang, sopas

Talaan ng aklatan ng binhi

Anim na butil sa iisang talahanayan

Tinatayang oras lamang ang nakasulat; nagbabago ito ayon sa edad ng butil at sa kaldero. Kung pressure cooker ang gamit, mas maikli ang oras.

Butil Karaniwang dala Pagbababad Paglalaga Lutong Pilipino
Munggo folate, magnesium, fiber, protina hindi kailangan; 1–2 oras kung gusto 30–45 minuto ginisang munggo na may malunggay
Sitaw fiber, folate, bitamina C hindi binababad (sariwang balatong) 5–8 minuto adobong sitaw, pinakbet
Patani fiber, magnesium, potassium sariwa: hindi; tuyo: magdamag sariwa 15 min; tuyo 45–60 min bulanglang, ginataang patani
Bataw fiber, potassium, protina hindi binababad (sariwang bunga) 10–15 minuto pinakbet, dinengdeng
Red kidney beans fiber, folate, potassium, protina magdamag, palitan ang tubig pakuluan nang malakas ng 10 min, saka 60 min pa sinabawang bean na may gulay
Garbanzos folate, fiber, protina, magnesium magdamag 60–90 minuto pochero, menudo na maraming gulay

Huwag kainin nang hilaw o kulang sa luto ang red kidney beans. Ang malakas na pagkulo ng hindi bababa sa sampung minuto ay nag-aalis ng natural na sangkap na maaaring magdulot ng pagsakit ng tiyan.

Wide view of a field of leafy vegetables in deep green
Mga tala sa gilid ng pahina

Ano ang ibig sabihin ng mga salitang ito

Madalas marinig ang mga pangalan ng sustansya pero bihirang ipaliwanag. Narito ang maikling tala para sa bawat isa, sa salitang pambahay. Para sa mas malawak na larawan ng araw-araw na gawi, tingnan ang Mula Taniman Hanggang Mesa.

Folate

Isang bitamina B na nasa madahong gulay at butil. May papel ito sa normal na pagbuo ng dugo. Madali itong mabawasan sa matagal na pagkulo, kaya mas mainam ang maikling luto.

Magnesium

Mineral na bahagi ng normal na paggana ng kalamnan at nerbiyos. Makukuha sa madidilim na dahon, munggo at iba pang butil.

Potassium

Mineral na kilalang bahagi ng pagpapanatili ng normal na presyon ng dugo. May mga taong kailangang bantayan ito, lalo na ang may sakit sa bato.

Nitrate mula sa gulay

Natural na nasa madahong gulay. Pinag-aaralan pa kung paano ito nauugnay sa normal na paggana ng mga daluyan ng dugo; walang dahilan para gawin itong suplemento.

Antioxidants

Pangkalahatang tawag sa mga sangkap ng halaman gaya ng polyphenols at carotenoids. Mas mainam silang makuha sa iba't ibang gulay kaysa sa kapsula.

Mga pakete ng tanong

Mga madalas itanong tungkol sa dahon at butil

Buksan ang bawat pakete para sa maikling sagot. Kung wala rito ang tanong ninyo, maaari kayong sumulat sa amin.

Puwede bang palitan ng gulay at munggo ang gamot na iniinom ko?

Hindi. Ang pagkain ay bahagi ng pang-araw-araw na kalusugan, pero hindi nito pinapalitan ang gamot o gamutang itinakda ng doktor. Huwag itigil o baguhin ang gamot nang hindi kinakausap ang doktor.

Ilang tasa ng gulay ang dapat kong kainin sa isang araw?

Iba-iba ang pangangailangan ng bawat tao. Ang madaling gabay ay gawing gulay ang kalahati ng plato sa karamihan ng kain. Para sa eksaktong dami na angkop sa inyo, kumausap ng rehistradong nutritionist-dietitian.

Paano kung kinakabagan ako pagkatapos kumain ng munggo o bean?

Karaniwan ito, lalo na kung bigla kayong nagdagdag ng maraming butil. Magsimula sa maliit na bahagi, ibabad ang tuyong bean at itapon ang tubig, at lutuing mabuti. Kung matindi o hindi nawawala ang sakit ng tiyan, magpatingin sa doktor.

Mas mabuti ba ang malunggay capsule kaysa sa dahon?

Ang site na ito ay tungkol sa pagkain, hindi sa suplemento. Ang kapsula ay maaaring makaapekto sa ilang gamot at hindi angkop sa lahat. Itanong muna sa doktor o parmasyutiko bago uminom ng anumang suplemento.

Nawawala ba ang sustansya kapag niluto ang gulay?

Bahagyang nababawasan ang ilang bitamina sa init at tubig, pero mas madaling kainin at tunawin ang lutong gulay. Ang maikling luto, kaunting tubig, at pagsama ng sabaw sa kakainin ay nakatutulong na mapanatili ang mas maraming sustansya.

Ligtas ba ang maraming spinach o saluyot kung may problema ako sa bato?

Ang ilang madahong gulay ay mataas sa potassium at oxalate. Kung may sakit kayo sa bato o nagkaroon na ng bato sa bato, kumausap muna ng doktor bago dagdagan nang malaki ang mga ito.

Kailan ako dapat magpatingin sa espesyalista?

Kapag may pananakit o paninikip ng dibdib, hingal kahit sa kaunting lakad, pamamaga ng binti, palpitasyon, o anumang pagbabago sa katawan na hindi nawawala. Para sa biglaan at matinding sintomas, tumawag sa 911. Ang listahan ng mga palatandaan ay nasa Mula Taniman Hanggang Mesa.

Paalala bago kayo magluto

Isinulat ang Vowawoc bilang babasahing pang-edukasyon tungkol sa pagkain at pang-araw-araw na gawi. Ipinapaliwanag dito kung paano maaaring maging bahagi ng iba't ibang uri ng pagkain ang mga madahong gulay at mga butil gaya ng munggo at sitaw. Hindi ito kapalit ng pagsusuri, diagnosis o gamutan para sa mga kondisyon ng puso, daluyan ng dugo, bato o anumang iba pang karamdaman. Iba-iba ang katawan ng bawat tao, kaya walang ipinapangakong tiyak na resulta. Kung may nararamdaman kayong pagbabago, pananakit o problemang hindi nawawala, kumonsulta sa doktor o iba pang kwalipikadong propesyonal sa kalusugan.